Ortadoğu’da tansiyonun düşürülmesiyle birlikte, açıklanan mutabakat zaptının kalıcılığı taraflar ve analizciler arasında hâlâ tartışma konusu olmaya devam ediyor. Uzmanlar, İran’ın balistik füze programı ve vekil aktörler konusunun bu çerçevenin dışında kalmasına özellikle dikkat çekiyor. Ayrıca Hürmüz Boğazı’nın durumu, yaptırımların kaldırılması ve nükleer görüşmelerinin gidişatı ile İsrail’in olası adımları, anlaşmanın geleceğini belirleyecek temel başlıklar olarak öne çıkıyor.
ABD’nin tasarruflarının çok ötesinde görülen metin, kamuoyuna sızan bölümlerin doğruluğu konusunda resmi bir teyit olmadığını gösteriyor. Ortadoğu Uzmanı Haydar Oruç, tam metin açıklanmadan önce sızan maddelerin İran’a odaklandığını ve savaşın bitirilmesi ile Hürmüz Boğazı’nın yeniden işlerlik kazanması gibi acil konuların 60 günlük süreçte detaylandırılacağını ifade ediyor. Ayrıca metinde yer alan hususların ve yükümlülüklerin çoğunlukla taraflar arasında mutabık kalınan alanlarda olduğunu vurguluyor.
İran’ın en büyük kazanımlarından biri olarak değerlendirilen, füze programı ve vekil aktörler konularının gündemden tamamen çıkarılması, bu mutabakatın en dikkat çekici yönlerinden biri olarak gösteriliyor. Uzmanlar, savaşın başlangıcında bu başlıkların da masada olduğunu hatırlatırken, şu an için bu konuların dışarıda bırakılmasının İran açısından önemli bir başarı olduğunda birleşiyorlar. Ayrıca İran’ın dondurulan varlıklarının kademeli olarak serbest bırakılması ve yaptırımların kaldırılması da sürecin kazançları arasında sayılıyor.
Hürmüz Boğazı konusundaki belirsizlik, enerji geçişinin kilit noktalarından biri olarak kabul ediliyor. Metinde boğazın statüsüne dair net bir ifade bulunmaması, eski düzene dönüp dönülmeyeceği konusunda soru işaretlerini beraberinde getiriyor. İran’ın Umman ile bu konuyu görüşerek bir çözüm arayışı içinde olması, nihai anlaşma veya ilerleyen uluslararası toplantılar için muhtemel düzenlemelerin işaretçisi olarak görülüyor.
ABD’nin bu süreçten elde ettiği kazanımlar arasında, İran’ın nükleer silah geliştirmeyeceği yönündeki taahhüt ve Hürmüz Boğazı ile ilgili güvence yer alıyor. Bu sayede ABD, bölgedeki mevcut çatışmalı durumdan “bir şekilde çekilebilme ve kendi gündemine dönme” imkanına kavuşmuş görünüyor. Ancak bu gelişme, İsrail’in tutumu ve Lübnan eksenli olası operasyon tehditleri nedeniyle tam olarak güvence altına alınmış değil.
İsrail’in yaklaşımı ve bölgesel riskler başlığı altında, İsrail’in mutabakatın kendi bağlayıcılığını sorgulaması ve Lübnan cephesinde müdahale hakkını saklı tutması, sürecin geleceği açısından kaygıları artırıyor. Analistler, İsrail’in bu konudaki esnek davranışı ve bölgeye karşı olası sabotajlar konusunda temkinli olmamız gerektiğini belirtiyorlar. Mutabakat uygulanırken tarafların iyi niyeti ve iradesi belirleyici olacak; aksi halde gerilimin yeniden yükselmesi ihtimali bulunuyor.
“Anlaşmanın bölgesel barış getireceğine dair beklentilerin şu an için erken olduğunu belirten Oruç, nihai uygulamanın ve bölgesel güvenlik mimarisinin nasıl şekilleneceğini görmek gerektiğini vurguluyor. ABD’nin bölgeden çekilmesiyle oluşacak boşluğun hangi aktörler tarafından doldurulacağını öngörmek de bu dönemde önemli bir tartışma konusu. Ayrıca, iki aktör arasındaki yapısal sorunlar çözüme kavuşmadıkça, asıl hesaplaşmanın erteleyebileceğine işaret ediliyor.
