İran ile ABD arasındaki müzakerelerde öne çıkan konulardan biri, dondurulmuş İran varlıklarının çözümüne odaklanan önemli başlıklardır. Anlaşma kapsamında, bu varlıkların yaklaşık yarısının 60 gün içinde avans olarak serbest bırakılması öngörülüyor; toplam dondurulmuş kaynakların büyüklüğü ise yaklaşık 100 milyar dolar olarak tahmin edilmektedir. Bu meblağın büyük bir kısmı, petrol ve enerji ürünleri karşılığında oluşan alacaklardan ve mevcut yaptırımlar nedeniyle erişilemeyen rezervlerden meydana geliyor.
İran’ın en büyük alacakları, petrol ticaretinden kaynaklanan ödemelerden oluşuyor. Çin’e dair yaklaşık 20 milyar dolar, Güney Kore’ye yaklaşık 6 milyar dolar, Japonya’ya yaklaşık 1,5 milyar dolar, Hindistan’a yaklaşık 7 milyar dolar ve Irak’a yaklaşık 6 milyar dolar düzeyinde borçlar bulunmaktadır. Bu tutarlar ABD Hazine Bakanlığı’nın kontrolündeki TBI Bank’ta tutulmaktadır. Washington’ın baskıları nedeniyle Bağdat, İran’a elektrik ve gaz borçlarını ödeyememektedir.
Yeni blokajlar ve yaptırımlar Son dönemde artan yaptırımlar ve jeopolitik gerilimler, İran’a ait varlıkların başka ülkelerde de dondurulmasına yol açtı. Katar, Güney Kore’deki İran alacaklarından devredilen 6 milyar doları teslim aldı, ancak ABD baskısı sonucunda bu fonlar fiilen donduruldu. BAE’de Dubai bankalarında, petrol satış gelirlerinden elde edildiği bildirilen yaklaşık 10 milyar dolar tutarında İran varlığı bloke durumda bulunuyor; İran bu fonların iadesi için resmi talep henüz gündeme getirmedi.
Hukuki ihtilaflar ve el koymalar Bazı varlıklar yalnızca dondurulmakla kalmayıp çeşitli yargı kararlarıyla fiilen el konulmuş durumda. ABD’de en az 2 milyar dolar, İran Merkez Bankası’na ait varlıklar 2016’da Beyrut’taki saldırılara ilişkin tazminat ödenmesi amacıyla kullanılmasına hükmedildi; söz konusu fonlar Citibank’ta tutuluyor ve İran bu kararı Lahey’de tartışmaya devam ediyor. Lüksemburg’da yaklaşık 1,6 milyar dolar, İran Merkez Bankası’na ait tahvil varlıklarının dondurulması ile sonuçlandı; davada İran kazansa da varlıklar hâlâ bloke durumda bulunuyor.
Uluslararası rezervler ve IMF IMF nezdinde İran’a ait yaklaşık 7 milyar dolarlık kota ve rezerv hakları bulunuyor, ancak ABD’nin bankacılık kısıtlamaları nedeniyle Tahran bu kaynaklara dolar veya euro cinsinden doğrudan ulaşamıyor. Çin ile özel bir hesaplaşma modeli devrede; iki ülke barter ve takas dahil olmak üzere farklı ödeme mekanizmaları üzerinden uzun vadeli enerji ve yatırım anlaşmalarıyla süreçleri dengeliyor. Şu anda İran, Katar, Hindistan, Irak ve Japonya’da enerji gelirlerinden doğan alacakların serbest bırakılmasını talep ediyor; ayrıca Lüksemburg ve ABD’de, “hukuka aykırı şekilde tutulduğunu” iddia ettiği varlıklara erişimin yeniden sağlanmasını istiyor.
